KİV bizdən nə yazır

Line Spacing+- AFont Size+- Çap
17.02.2015
Abituriyentləri uğur qazanan şəhər və rayonlar arasında Naxçıvan 1-ci, Bakı 3-cü, Xaçmaz isə sonuncu - 73-cü yeri tutur
Son 22 ildə ali məktəblərə tələbə qəbulu planı 2.23 dəfə, abituriyent ərizələrinin sayı isə 2.41 dəfə artıb. Abituriyent ərizələrinin sayının əvvəlcədən proqnozlaşdırılmasına baxmayaraq, qəbul planları tərtib edilərkən heç də həmişə abituriyentlərin gözlənilən sayı nəzərə alınmayıb. Bu səbəbdən də həm ərizələrin sayı, həm də qəbul planına dair göstəricilərin illər üzrə dinamikası müxtəlif olub. Belə ki, Azərbaycan test üsulunun tətbiq olunduğu dövrdən bəri ali məktəblər üçün plan yerləri ən çox 2014-cü ilə, ən az 1993-cü ilə təsadüf edib. Abituriyent ərizələrinin sayı isə ən çox 2008-ci ildə, ən az 1992-ci ildə olub.

Bu dövr ərzində ən aşağı müsabiqə vəziyyəti 2002-ci ilə təsadüf edir. Həmin il məktəb məzunlarının sayı 2 dəfəyədək azaldığı halda, plan yerləri, demək olar ki, əvvəlki ilin səviyyəsində saxlanılıb. Nəticədə müsabiqə vəziyyətinin aşağı olması qəbulun keyfiyyətinə də mənfi təsir göstərərək ixtisaslar üzrə keçid balları xeyli aşağı düşüb.

Daha bir maraqlı məqam: test üsulunun tətbiq olunduğu 22 il ərzində ali məktəblərə qəbulda ən yüksək müsabiqə vəziyyəti 2008-ci ildə, ən aşağı müsabiqə vəziyyəti isə 2002-ci ildə qeydə alınıb.

Nəzərə alsaq ki, qəbul planının artırılması gənclərin ali məktəblərə qəbul olunması imkanlarını bir az da genişləndirir, onda bu imkan müsabiqə vəziyyətinə də ciddi təsir göstərir. Belə olan halda bir neçə suala cavab axtarmaq lazım gəlir: ali məktəblərə qəbul planının artması imtahanda iştirak edən abituriyentlərin ali məktəbə daxil olma faizində özünü necə göstərir? Qəbul planının artırılması imkanından hansı rayonun abituriyentləri daha çox yararlana bilir? Başa sözlə, hansı rayonun abituriyentlərinin bilik səviyyəsi artan qəbul planında adekvatdır?

Bəri başdan deyək ki, Tələbə Qəbulu üzrə Dövlət Komissiyasının (TQDK) istər 2014/2015-ci tədris ili üçün buraxılış və ali məktəbə tələbə qəbulu imtahanlarının elmi-statistik təhlilləri, istərsə də son 22 ilin ümumi nəticələri bu suallara cavab üçün tutarlı faktlarla zəngindir. Bu statistik təhlillər, xüsusilə regionlar üzrə nəticələr ölkədə təhsilin hansı səviyyədə olduğunu, tədrisin təşkilinə və abituriyentlərin bilik səviyyəsinə görə hansı bölgələrin lider olduğunu, yaxud geridə qaldığını müəyyənləşdirmə, gələcək təhsil strategiyasında hansı məqamların diqqət mərkəzində saxlanmasına imkan verir.

Beləliklə, statistik təhlillərə əsasən, 2014/2015-ci tədris ili üçün ali məktəblərə qəbul imtahanlarında 97 min 362 abituriyent iştirak edib. Onların 6 min 871-i orta ixtisas, 480-i ali (2-ci ixtisas kimi), qalanları isə tam orta təhsillidir. Sənəd verənlərin sayı ötən ildəkindən 3321 nəfər az olub. Abituriyentlərin bal göstəricilərini şərti olaraq 0-200, 200-300, 300-500, 500-700 intervallarına bölərək ənənəvi "2", "3", "4", "5" qiymətləri ilə analogiyasına nəzər saldıqda məlum olur ki, 2014-cü ildə qəbul prosesində iştirak etmiş abituriyentlərin 64.7 faizi imtahandan "2", 13.6 faizi "3", 15.7 faizi "4", 6.0 faizi isə "5" qiymət alıb. Halbuki 2013-cü ildə bu göstəricilər uyğun olaraq 65.0 faiz, 13.8 faiz, 15.7 faiz, 5.6 faiz təşkil edib. Beləliklə, 2014-cü ildə keçirilən qəbul imtahanlarında «2» və «3» alanların faizi nisbətən azalıb, «5» alanlar artıb, «4» qiymət alanların faizi isə 2013-cü ildəki səviyyədə qalıb. Yəni ötən il abituriyentlərin 64.7 faizi qəbul imtahanlarında 200-dən az bal toplayıb.

Təhsildə geriləyən rayonlar

Qəbul planının və abituriyent ərizələrinin son iki il üzrə müqayisəli təhlili göstərir ki, ötən il ali məktəblərə qəbul planının 3.51 faiz artması, ərizələrin sayının isə 3.30 faiz azalması ümumilikdə müsabiqə vəziyyətində 6.57 faiz azalmaya səbəb olub. 2014-cü ildə ali təhsil müəssisələrinə qəbul imtahanlarında iştirak etmiş gənclərin yalnız 36.38 faizi “tələbə” adını qazana bilib. İmtahanda iştirak edən abituriyentlərin 63.62 faizi, yəni 58 min 936 nəfər ali məktəblərə qəbul olmayıb. Bilik yarışında uğur qazananların 31.93 faizi dövlət sifarişi əsasında (30.69 faizi dövlət, 1.24 faizi özəl ali məktəblərdə), 68.06 faizi isə ödənişli təhsil forması üzrə (55.31 faizi dövlət, 12.75 faizi özəl ali məktəblərdə) ali təhsil almaq hüququ qazanıb. İmtahanda uğur qazana bilməyib universitetlərə daxil olmayan abituriyentlərin sayının bu qədər yüksək olması (58 min 936 nəfər) bir tərəfdən qəbul prosesinin kütləviliyinə, ağırlığına və rəqabət mühitinin formalaşdığına işarədirsə, digər tərəfdən də bir il ərzində 58 min 936 gəncin ali təhsil almadan əmək bazarına buraxılması böyük məsuliyyət yaradır. Bu məsuliyyət isə təkcə Təhsil Nazirliyinin deyil, eyni zamanda ölkədə təhsilin inkişaf strategiyasını hazırlayan və icra edən, məşğulluq və əmək bazarında tənzimləmə siyasətini həyata keçirən aidiyyəti dövlət qurumlarının, rayon icra hakimiyyətlərinin üzərinə düşür.

Yeri gəlmişkən, 2014-cü ildə Daşkəsən, Ağsu, Xaçmaz, Astara, Samux, Ucar, Qusar, Ağdaş, Qobustan, Sabirabad, Zərdab, Goranboy, Lerik, Şabran, Quba, İmişli və Yardımlı rayonları, eləcə də Naxçıvan MR-nın Kəngərli, Sədərək və Babək rayonlarının ötənilki məzunlarını təmsil edən abituriyentlərin 40 faizdən çoxu qəbul imtahanlarında 100 baldan aşağı nəticə göstərib.
Abituriyentlərinin ali məktəblərə qəbulolma göstəricilərinə respublikanın ən zəif rayonları arasında Xaçmaz, Qusar, Ağsu, Astara, daşkəsən, Şabran və Leriklə bağlı vəziyyət xüsusi təəssüf doğurur. Çünki bu rayonlarda təkcə ali məktəblərə qəbulolma faizi aşağı deyil, həm də 0-200 bal intervalında nəticə göstərən abituriyentlərin sayı daha çox, orta bal göstəricisi və 500 baldan yuxarı nəticə göstərənlər isə əksinə, azdır.

Maraqlıdır ki, ötənilki imtahanlarda “tələbə” adını qazanmış abituriyentlərinin faiz nisbəti ilə ilk 20-likdə yer almış rayonlardan 4-ü hazırda işğal altında olan və əhalisi məcburi köçkün şəraitində yaşayan rayonun (Cəbrayıl, Kəlbəcər, Laçın və Qubadlı), 2-si Ermənistanla cəbhə xəttində olan və düşmənin müntəzəm olaraq atəş altında saxladığı bölgələrin (Qazax və Tovuz), 3-ü (Naxçıvan şəhəri, Şahbuz və Ordubad rayonları) isə blokada şəraitində olan Naxçıvan Muxtar Respublikasının payına düşür. Maraqlıdır ki, əvvəlki illərin analoji göstəricilərində də bu rayonlar reytinq cədvəlində təxminən eyni mövqelərdə yer tuturlar və həmin ənənə 10 ildən çoxdur davam edir.

Orta bal göstəricisi: 6 rayon Bakını qabaqlayır

Bu faktlar onu göstərir ki, həmin rayonlarda təhsil səviyyəsi, müəllimlərin və məktəblərin dədrisə münasibəti heç də sosial-iqtisadi inkişafına görə lider olan iri şəhər və rayonların analoji göstəricilərindən nəinki geri qalmır. Əksinə, bəzi qiymətləndirmə meyarları üzrə adı çəkilən rayonlar sürətlə inkişaf edən bölgələrdən öndədirlər. Məsələn, Qax, Neftçala, Sumqayıt və Naxçıvan şəhərləri, habelə Qəbələ və Ağstafa rayonlarının məzunlarının orta bal göstəriciləri hətta paytaxt Bakının məktəblərini bitirmiş məzunların analoji göstəricisindən üstündür. Belə ki, 2014-cü ildə keçirilmiş qəbul imtahanlarının nəticələrinə əsasən, Qax rayonundan olan abituriyentlərin orta bal göstəriciləri 276.836 olmaqla respublika üzrə 1-ci yeri tutur. Bu sırada 271.374 balla 2-ci yerdə Neftçala, 265.046 balla 3-cü yerdə Sumqayıt, 256.826 balla 4-cü yerdə Naxçıvan, 254.972 balla 5-ci yerdə Qəbələ, 252.67 balla 6-cı yerdə Ağstafa gəlir. Paytaxt Bakı məktəblərini bitirmiş abituriyentlərin isə ötənilki imtahanlarda topladığı orta bal 249.706 olub. Bu göstərici üzrə Bakı şəhərinin məktəbləri respublikanın 73 şəhər və rayonu arasında 7-ci yerdə qərarlaşıb.

Abituriyentləri ali məktəblərə qəbulolma göstəricilərinə gəlincə, Naxçıvan şəhərinin abituriyentləri bu sıralamada da 61.15 faizlə ölkə üzrə 1-ci yeri tutur. Sumqayıt şəhəri bu sırada 58.06 faizlə 2-ci, Bakı şəhəri 57.91 faizlə 3-cü, Neftçala 57.88 faizlə 4-cü, Naxçıvan MR Şahbuz rayonu 57.50 faizlə 5-ci, Qazax 53.37 faizlə 9-cu, Tovuz 52.71 faizlə 10-cu, Cəbrayıl 50.37 faizlə 17-ci, Kəlbəcər 49.54 faizlə 18-ci, Laçın 48.69 faizlə 19-cu, Qubadlı isə 48.39 faizlə 20-ci yerdə qərarlaşıb. Halbuki respublikanın iqtisadi cəhətdən daha çox inkişaf etmiş bölgələri – ölkənin ikinci böyük olan şəhəri Gəncə, Şəki, Lənkəran, Yevlax kimi iri bölgələr bu göstəricilərinə görə həmin rayonlardan geridə qalır.

S/S

Bölgələr

0-100 bal arasında nəticə göstərənlər (%-lə)

500-dən yuxarı bal toplayan  abituriyentlər (%-lə)

Abituriyentlərin topladığı orta bal

“Tələbə” adını qazanan abituriyentlər(%-lə)

1.

Naxçıvan şəhəri

25.85

12.59

256.826

61.15

2.

Sumqayıt

24.64

13.38

265.046

58.06

3.

Bakı şəhəri

25.56

10.51

249.706

57.91

4.

Neftçala

20.92

11.75

271.374

57.88

5.

Şahbuz (Naxçıvan)

26.25

11.88

247.25

57.50

6.

Ordubad (Naxçıvan)

23.43

7.69

235.189

54.20

7.

Qax

18.18

15.91

276.836

53.90

8.

Ağstafa

24.83

11.86

252.67

53.69

9.

Qazax

27.55

8.48

238.234

53.37

10.

Tovuz

26.19

9.26

234.856

52.71

11.

Göyçay

27.51

9.49

242.36

52.56

12.

Mingəçevir

25.47

10.07

239.675

52.23

13.

Salyan

26.03

11.21

239.431

51.21

14.

Abşeron

30.32

7.81

224.856

51.20

15.

Qəbələ

24.79

13.05

254.972

50.78

16.

Masallı

30.28

8.18

223.08

50.57

17.

Cəbrayıl

32.27

7.58

217.362

50.37

18.

Kəlbəcər

30.43

7.61

222.568

49.54

19.

Laçın

30.71

3.64

211.398

48.69

20.

Qubadlı

30.97

6.77

216.339

48.39

21.

Gəncə

34.81

9.25

217.198

47.95

22.

Culfa

32.23

9.34

225.425

47.29

23.

Şirvan

31.11

7.14

221.779

45.85

24.

Xocavənd

37.14

7.14

213.086

45.71

25.

Şəki

33.84

11.13

227.756

45.33

26.

Şərur

35.41

7.89

204.042

45.32

27.

Oğuz

33.01

9.29

231.341

45.19

28.

Ağdam

33.02

8.10

212.776

45.08

29.

Siyəzən

34.54

9.64

215.538

44.58

30.

Şəmkir

36.69

6.81

198.764

44.31

31.

Biləsuvar

30.24

12.74

239.659

44.28

32.

Gədəbəy

38.74

6.04

200.454

44.23

33.

Beyləqan

23.53

5.25

204.251

44.04

34.

Balakən

36.36

8.05

203.48

43.64

35.

Kürdəmir

34.15

6.43

205.519

43.46

36.

Zəngilan

38.25

2.79

190.351

43.43

37.

Babək (Naxçıvan)

41.53

7.46

196.367

43.39

38.

Zaqatala

33.39

8.61

214.002

43.37

39.

İsmayıllı

32.60

9.94

228.801

43.14

40.

Bərdə

33.10

8.45

217.752

42.80

41.

Naftalan

37.50

7.50

195.7

42.50

42.

Ağcabədi

36.41

6.57

194.768

42.27

43.

Sədərək (Naxçıvan)

42.11

3.95

165.276

42.11

44.

Xızı

32.10

4.94

190.012

41.98

45.

Göygöl

39.22

6.37

197.119

41.91

46.

Saatlı

38.56

6.54

197.947

41.83

47.

Xocalı

36.36

1.30

183.234

41.56

48.

Lənkəran

38.30

6.19

192.868

41.28

49.

Tərtər

38.24

5.88

192.08

41.18

50.

Yevlax

36.96

4.27

185.113

40.72

51.

Şuşa

34.38

8.33

202.51

40.63

52.

Füzuli

41.23

5.59

190.112

40.08

53.

Şamaxı

35.04

5.66

197.24

39.62

54.

Goranboy

42.11

6.70

190.313

39.55

55.

Hacıqabul

38.71

5.07

194.364

38.25

56.

Yardımlı

40.14

5.73

198.867

37.99

57.

İmişli

40.54

5.16

180.586

37.86

58.

Kəngərli (Naxçıvan)

42.92

6.13

186.142

37.26

59.

Qobustan

42.76

6.90

176.397

37.24

60.

Sabirabad

42.67

7.42

191.983

37.11

61.

Quba

40.66

3.99

174.406

36.52

62.

Samux

43.97

6.61

182.624

36.19

63.

Zərdab

42.15

5.79

181.593

35.95

64.

Ağdaş

43.49

7.35

185.817

35.92

65.

Cəlilabad

38.79

5.50

188.883

35.70

66.

Ucar

43.92

5.71

191.681

35.48

67.

Lerik

41.67

5.56

184.753

32.94

68.

Şabran

40.98

4.51

176.412

32.71

69.

Daşkəsən

51.19

5.95

152.416

32.14

70.

Astara

48.78

4.63

161.407

30.73

71.

Ağsu

51.06

4.61

161.996

30.50

72.

Qusar

43.60

4.04

166.782

28.99

73.

Xaçmaz

49.09

3.94

162.761

28.83